Collusie (samenspanning)
Collusie (samenspanning) is het heimelijk samenwerken van twee of meer personen, binnen of buiten de organisatie, om beheersmaatregelen te omzeilen en fraude te plegen of te verhullen. COSO rekent collusie tot de inherente beperkingen van interne beheersing: maatregelen als functiescheiding gaan ervan uit dat de betrokkenen onafhankelijk van elkaar handelen, en samenspanning heft die waarborg op.
Bron: COSO Internal Control: Integrated Framework (2013), Executive Summary; IAASB ISA 240 (Revised) (2025), paragrafen 9, 57, A6 en A12; Besluit prudentiële regels Wft artikel 18; ACFE Occupational Fraud 2026: A Report to the Nations
Internal Control: Integrated Framework (2013) van COSO noemt het vermogen van management, andere medewerkers of derden om beheersmaatregelen via samenspanning te omzeilen uitdrukkelijk als beperking. Daarom geeft interne beheersing een redelijke en geen absolute mate van zekerheid over het bereiken van doelstellingen. Functiescheiding is een gangbare maatregel tegen fraude door één persoon; waar functiescheiding niet uitvoerbaar is, kiest het management volgens COSO andere beheersactiviteiten. Voor banken, betaalinstellingen en enkele andere financiële ondernemingen eist artikel 18 van het Besluit prudentiële regels Wft een adequate functiescheiding.
Voor de externe accountant maakt collusie fraude lastiger te ontdekken. ISA 240 (Revised) stelt dat pogingen tot verhulling nog moeilijker te detecteren zijn bij samenspanning, en dat samenspanning de accountant kan doen geloven dat controle-informatie overtuigend is terwijl die onjuist is (paragraaf A12). Wijst een afwijking door fraude op mogelijke samenspanning tussen medewerkers, management of derden, dan heroverweegt de accountant de betrouwbaarheid van bevestigingen van het management en van eerder verkregen controle-informatie (paragraaf 57). De standaard geeft als voorbeeld het ontvreemden van intellectueel eigendom door samen te spannen met een concurrent (paragraaf A6).
Voor bestuur en auditcommissie betekent dit dat de beheersing niet alleen op preventieve maatregelen binnen één proces kan leunen. Detectie over processen en partijen heen, zoals data-analyse van betalingen en leveranciers, en een goed werkende meldregeling vullen ze aan. In het rapport Occupational Fraud 2026 van de ACFE, een enquête onder Certified Fraud Examiners over 2.402 zaken, werd 43 procent van de zaken in eerste instantie ontdekt door een tip, tegen 15 procent via internal audit en 13 procent via management review. Collusie verschilt van management override: daarbij doorbreekt het management de beheersing vanuit zijn eigen positie, bij collusie werken meerdere personen samen. Verwante begrippen zijn Segregation of duties en Inherente beperkingen van interne beheersing.
Laatst bijgewerkt: · Redactie: ONE Risk Advisory
Veelgestelde vragen
Wat is het verschil tussen collusie en management override?
Bij management override doorbreekt het management zelf beheersmaatregelen, omdat het daartoe de positie heeft. Bij collusie werken twee of meer personen samen om een maatregel te omzeilen die één persoon alleen niet kan omzeilen, zoals functiescheiding. COSO noemt beide afzonderlijk als inherente beperking van interne beheersing (Internal Control: Integrated Framework, 2013). Ze kunnen samengaan, bijvoorbeeld wanneer een bestuurder met een leverancier samenspant.
Beschermt functiescheiding tegen collusie?
Niet volledig. Functiescheiding voorkomt dat één persoon een transactie van begin tot eind beheerst, maar werkt niet als de betrokkenen samenspannen. Organisaties vullen haar daarom aan met detectieve maatregelen, zoals aansluitingen, data-analyse en een meldregeling. COSO noemt collusie een van de redenen waarom interne beheersing alleen een redelijke mate van zekerheid geeft (Internal Control: Integrated Framework, 2013).
Kan de externe accountant collusie ontdekken?
Niet altijd. ISA 240 (Revised) wijst erop dat samenspanning de accountant kan doen geloven dat controle-informatie overtuigend is terwijl die onjuist is (paragraaf A12). De accountant streeft naar een redelijke mate van zekerheid, een hoog maar niet absoluut niveau van zekerheid (paragraaf 9). Een goedkeurende controleverklaring sluit samenspanning dus niet uit.