Fraude & integriteit

Fraudedriehoek (fraud triangle)

De fraudedriehoek (fraud triangle) is een verklaringsmodel dat fraude terugvoert op drie omstandigheden die daarbij in de regel aanwezig zijn: een prikkel of druk om fraude te plegen, een waargenomen gelegenheid en een houding of rationalisatie die de daad rechtvaardigt. Het model is geen definitie van fraude, maar een hulpmiddel om frauderisico's te herkennen. ISA 240 deelt frauderisicofactoren volgens deze drie omstandigheden in.

Bron: IAASB ISA 240 (Revised) (2025), paragrafen 3, 11, 18(b), A2 en A26; COSO Internal Control: Integrated Framework (2013), principe 8; COSO en ACFE Fraud Risk Management Guide, tweede editie (2023); IIA Global Internal Audit Standards 2024 (Standards 9.4 en 13.2)

Voor bestuur, raad van commissarissen en auditcommissie laat de fraudedriehoek zien waar maatregelen aangrijpen. ISA 240 (Revised) van de IAASB beschrijft dat fraude, zowel frauduleuze financiële verslaggeving als verduistering van activa, gepaard gaat met een prikkel of druk, een waargenomen gelegenheid en een rechtvaardiging van de handeling (paragraaf A2). Druk kan ontstaan door een onrealistisch winstdoel of doordat iemand boven zijn stand leeft, gelegenheid door beheersmaatregelen die te omzeilen zijn. De standaard definieert frauderisicofactoren als gebeurtenissen of omstandigheden die op zo'n prikkel, gelegenheid of rationalisatie wijzen (paragraaf 18(b)).

Preventie verkleint vooral de gelegenheid, bijvoorbeeld met functiescheiding, autorisaties en aansluitingen. Afschrikking (fraud deterrence) werkt op de afweging van een mogelijke pleger, omdat de kans op ontdekking en straf toeneemt. ISA 240 legt de primaire verantwoordelijkheid voor het voorkomen en ontdekken van fraude bij het management en de met governance belaste personen (paragraaf 3). COSO verbindt het onderwerp met interne beheersing in principe 8 van Internal Control: Integrated Framework (2013): de organisatie betrekt de mogelijkheid van fraude bij haar risicobeoordeling. De Fraud Risk Management Guide van COSO en de ACFE (tweede editie, 2023) werkt dat uit in een afzonderlijke frauderisicoanalyse.

De externe accountant werkt met deze indeling (paragraaf A26); voor internal audit is frauderisico een vast onderdeel van de planning. De Global Internal Audit Standards vragen de Chief Audit Executive dekking van frauderisico in het auditplan te overwegen (Standard 9.4) en bij elke opdracht specifieke frauderisico's mee te nemen (Standard 13.2). Volgens de IAASB geldt ISA 240 (Revised) voor controles van perioden die op of na 15 december 2026 beginnen; in Nederland geldt de vertaling als Standaard 240 zodra de NBA die heeft vastgesteld. Het begrip Frauderisico beschrijft het risico zelf; de fraudedriehoek verklaart hoe fraude ontstaat. De standaard merkt op dat een houding die rationalisatie toelaat vaak niet waarneembaar is, maar kan blijken uit de beheersingsomgeving (paragraaf A26).

Laatst bijgewerkt: · Redactie: ONE Risk Advisory

Veelgestelde vragen

Wie is verantwoordelijk voor het voorkomen van fraude?

Volgens ISA 240 (Revised) ligt de primaire verantwoordelijkheid voor het voorkomen en ontdekken van fraude bij zowel het management als de met governance belaste personen, in Nederland onder meer de raad van commissarissen (paragraaf 3). De Fraud Risk Management Guide van COSO en de ACFE (2023) legt de verantwoordelijkheid voor frauderisicobeheer bij board en topmanagement. Internal audit en de externe accountant dragen bij, maar nemen die verantwoordelijkheid niet over.

Wat is het verschil tussen fraudepreventie en fraudeafschrikking?

Preventie verkleint de gelegenheid, bijvoorbeeld met functiescheiding, autorisaties en toegangsbeheer. Afschrikking (fraud deterrence) beïnvloedt de afweging van een mogelijke pleger: wie verwacht dat fraude wordt ontdekt en bestraft, ziet er eerder van af. ISA 240 (Revised) noemt beide in paragraaf 3. Volgens COSO en de ACFE (2023) schrikt een consequent uitgevoerd frauderisicoprogramma af, omdat het duidelijk maakt dat plegers een grote kans lopen ontdekt en bestraft te worden.

Geldt de fraudedriehoek ook voor fraude door het management?

Ja, maar de gelegenheid is daar groter. Het management kan vastleggingen manipuleren of beheersmaatregelen doorbreken die fraude door andere medewerkers moeten voorkomen. ISA 240 (Revised) noemt het risico dat managementfraude niet wordt ontdekt daarom groter dan bij fraude door medewerkers (paragraaf 11). Volgens COSO en de ACFE (2023) is het toezicht van de board een belangrijke tegenkracht tegen wangedrag van het management.

← Alle begrippen